Hình ảnh núi Man hùng vĩ
Có những làng quê sinh ra bên một dòng sông. Có những làng quê lớn lên từ một con đường. Trại Xoan lại như được núi Man chở che, được những khe đồi nuôi dưỡng, được nương chè làm xanh đời sống và được tiếng Sình ca giữ lại phần mềm mại nhất trong tâm hồn người dân. Vì thế, Trại Xoan không chỉ là một thôn quê của xã Nhữ Khê. Trại Xoan là một không gian có ký ức, có cảnh quan, có tín ngưỡng, có bản sắc và có câu chuyện riêng để kể với du khách thập phương.
Nếu phải hình dung buổi đầu của Trại Xoan, có lẽ đó không phải là một ngày được ghi bằng văn bản, mà là một buổi chiều còn lưu trong trí nhớ dân gian. Những bước chân đầu tiên theo khe nước tìm đến chân núi Man. Họ nhìn thấy đất có thể khai phá, nước có thể dẫn về ruộng, đồi có thể trồng chè, vườn có thể trồng cây trái. Họ dừng lại. Họ nhóm bếp. Khói đầu tiên bay lên giữa thung nhỏ. Trẻ con ngủ trong tiếng côn trùng. Người lớn nhìn về phía núi, nhìn những vệt đất còn hoang, những khe nước còn trong, rồi tin rằng đất này có thể ở được.
Từ một nơi dừng chân, những mái nhà dần mọc lên. Từ vài lối mòn, đường làng dần mở. Từ những tiếng gọi nhau trong lao động, tình làng nghĩa xóm dần thành nếp. Và từ đó, Trại Xoan bước ra khỏi hoang vắng để trở thành quê hương.
Mô hình Homestay tại bản làng thôn Trại Xoan - không gian lưu trú hấp dẫn du khách trong và ngoài nước.
Hai tiếng Trại Xoan đến nay vẫn còn là một lớp ký ức cần tiếp tục được sưu tầm, xác minh đầy đủ bằng tư liệu lịch sử, địa danh và lời kể của các bậc cao niên. Nhưng trong cảm thức dân gian, tên gọi ấy gợi về một vùng cư trú xưa, nơi những con người đầu tiên dừng chân, dựng trại, mở đất, rồi qua năm tháng biến nơi ở thành làng, biến đất lạ thành quê. Chữ “Xoan” lại gợi một sắc cây, một mùa hoa, một vẻ mềm mại của làng quê trung du. Dù được lý giải theo cách nào, Trại Xoan vẫn là một tên gọi có sức gợi: mộc mạc mà xanh non, bình dị mà bền bỉ, như chính đời sống của những con người đã chọn gắn bó với vùng đất dưới chân núi Man.
Thuở ban đầu, làng chưa có dáng hình rõ rệt như hôm nay. Chỉ là vài nếp nhà nép bên chân đồi, vài con đường đất nhỏ in dấu chân người đi nương, đi ruộng, đi rừng. Mùa mưa, đường trơn và đất đỏ bám đầy gấu quần. Mùa nắng, bụi mỏng bay theo mỗi bước chân. Nhưng con người đã chọn ở lại thì đất cũng dần hóa thành quê. Họ phát nương, làm ruộng, đào mương dẫn nước, trồng từng gốc chè, vun từng luống ngô, giữ từng cây trái. Những chạn ruộng, những thửa ruộng bậc thấp bên khe đồi hiện lên như những nấc thang nhỏ của sự kiên trì. Mỗi bờ ruộng là một vệt mồ hôi. Mỗi búp chè là một lời hứa với đất. Mỗi vườn cây là một niềm hy vọng gửi về mùa sau.
Làng được dựng lên không chỉ bằng cây gỗ, mái nhà, bờ ruộng. Làng được dựng lên bằng sự nương tựa. Người đến trước chỉ lối cho người đến sau. Nhà có việc, xóm cùng giúp. Mùa gặt, tiếng gọi nhau vang qua đồng. Ngày hội, mọi người cùng về sân đình. Khi khó khăn, người dân dựa vào nhau mà đi qua. Chính sự nương tựa ấy làm nên phần gốc của một cộng đồng.
Trại Xoan cũng là nơi nhiều cộng đồng dân tộc cùng sinh sống. Mỗi dân tộc mang theo một nếp quen, một giọng nói, một món ăn, một làn điệu, một cách ứng xử với đất trời. Qua năm tháng, những sắc màu ấy hòa vào nhau, không làm mất đi nét riêng, mà làm cho đời sống làng thêm phong phú. Trong bức tranh ấy, văn hóa Cao Lan trở thành một dấu ấn đặc biệt, tạo nên vẻ riêng khó lẫn của Trại Xoan.
Cộng đồng người dân tộc Cao Lan sinh sống tại thôn Trại Xoan, xã Nhữ Khê
Người Cao Lan đến với vùng đất này mang theo câu hát Sình ca như mang theo một phần máu thịt. Sình ca không chỉ là hát. Sình ca là cách người ta gửi lòng mình vào núi, vào mây, vào mùa, vào người thương, vào quê hương. Có câu hát vui trong ngày hội. Có câu hát giao duyên làm đỏ má người nghe. Có câu hát mời khách. Có câu hát dặn con cháu sống ngay thẳng, thủy chung. Những câu hát ấy không ồn ào, nhưng có sức đi xa. Chúng đi qua sân đình, qua bếp lửa, qua đêm hội, qua mùa xuân, qua ký ức của người già và bước vào tuổi trẻ bằng một thứ âm thanh vừa gần vừa lạ.
Người ta bảo, muốn hiểu Trại Xoan thì phải nghe Sình ca ở chính Trại Xoan. Nghe ngoài sân đình, khi tiếng trống hội vừa lắng xuống. Nghe bên nếp nhà sàn, khi chén trà còn ấm. Nghe giữa màu xanh của đồi chè, khi gió mang hương lá non đi qua tóc. Khi ấy, Sình ca không còn là một tiết mục văn nghệ. Nó là tiếng lòng của làng.
Người dân Cao Lan hát và múa Sình Ca - bản sắc văn hóa thôn Trại Xoan
Trong câu chuyện của Trại Xoan, đình làng giữ một vị trí đặc biệt. Đình không chỉ là một công trình. Đình là nơi làng nhận ra mình là một cộng đồng. Ở đó có việc chung, có hội làng, có lời thưa gửi với tiền nhân, có tiếng cười của trẻ nhỏ, có dáng các cụ cao niên nhắc chuyện xưa, có thanh niên tập văn nghệ, có phụ nữ chuẩn bị món ăn, có những cuộc gặp gỡ để người xa quê trở về vẫn thấy mình còn một nơi để nhớ.
Đình làng Trại Xoan vì thế không chỉ giữ mái ngói, sân hội, tiếng trống. Đình giữ ký ức. Ký ức về những ngày làng còn nghèo nhưng người dân biết nương tựa vào nhau. Ký ức về những mùa gặt cả bản cùng vui. Ký ức về những đêm hội xuân tiếng hát nối tiếng hát. Ký ức về một vùng đất biết lấy tình làng nghĩa xóm làm nền để đi qua khó khăn.
Từ đình làng, những nét văn hóa cứ thế lan ra đời sống. Có cụ già thuộc những câu Sình ca cũ, mỗi lần hát lên là cả sân đình như lùi lại vài chục năm. Có bà mẹ Cao Lan giữ cách làm bánh Chim Gâu như giữ một lời dặn của tổ tiên. Có những người phụ nữ gói xôi ngũ sắc bằng sự khéo léo và lòng tự hào. Có những đứa trẻ lớn lên giữa màu xanh của chè, ban đầu còn ngại mặc trang phục truyền thống, rồi một ngày đứng trong đội văn nghệ của làng, tự tin hát trước du khách.
Bà con Trại Xoan giao lưu văn nghệ tại Đình làng.
Ẩm thực Trại Xoan mang dáng vẻ của núi đồi và bàn tay người quê. Không phải thứ cao lương mỹ vị xa lạ, mà là những món ăn khiến người ta nhớ lâu vì sự mộc mạc. Bánh Chim Gâu gợi nhớ bàn tay khéo léo và tâm hồn tinh tế của người phụ nữ Cao Lan. Bánh dày trắng mềm như lòng hiếu khách. Xôi ngũ sắc rực rỡ như màu áo ngày hội, như cách đồng bào gửi ước vọng về mùa màng, sức khỏe, may mắn và sự sum vầy. Một mâm cơm quê ở Trại Xoan, nếu biết lắng nghe, sẽ thấy trong đó có vị của nương đồi, vị của khói bếp, vị của mùa vụ và vị của tình người.
Nhưng nếu chỉ có ẩm thực, chỉ có câu hát, chỉ có đình làng, Trại Xoan vẫn chưa đủ đầy. Điều làm nên vẻ riêng của Trại Xoan còn nằm ở cảnh quan.
Những nương chè xanh mướt như những dải lụa mềm phủ lên lưng đồi. Sáng sớm, sương còn vương trên búp chè, từng giọt nước nhỏ long lanh như mắt lá. Người đi hái chè cúi mình giữa màu xanh, chiếc nón thấp thoáng, bàn tay thoăn thoắt, dáng người hòa vào đất trời. Chè ở Trại Xoan không chỉ là cây trồng. Chè là nhịp sống. Chè cho người dân sinh kế. Chè làm đẹp cảnh quan. Chè giữ đất, giữ màu xanh, giữ hương vị riêng của vùng đồi. Một chén trà nóng đặt trước hiên nhà có thể mở đầu cho bao câu chuyện: chuyện đất, chuyện người, chuyện mùa, chuyện làng đang đổi thay từng ngày.
Bên cạnh những nương chè là vườn cây trái. Mùa nào thức ấy, cây trong vườn như biết kể chuyện thời gian. Mùa xuân lộc non bật dậy. Mùa hạ trái ngọt lớn dần dưới nắng. Mùa thu lá dịu lại. Mùa đông, vườn lặng hơn nhưng đất vẫn âm thầm chuẩn bị cho một vòng sinh trưởng mới. Những vườn cây ấy làm cho Trại Xoan không chỉ xanh, mà còn có hương, có vị, có nhịp mùa.
Dưới thấp hơn, bên những khe đồi, các thửa ruộng bậc thấp nằm mềm mại như những mảnh gương nhỏ soi bóng trời. Chúng không hùng vĩ như ruộng bậc thang vùng cao, nhưng có vẻ đẹp riêng của trung du: gần gũi, khiêm nhường, vừa đủ để người ta thấy sự khéo léo của bàn tay người nông dân trong cách nương theo địa hình, dẫn nước, giữ đất, làm nên hạt thóc từ những khoảng đất không rộng. Vẻ đẹp ấy không ầm ào, nhưng bền. Như chính tính cách của người Trại Xoan.
Đồi chè xanh mát tại thôn Trại Xoan, xã Nhữ Khê.
Rồi về sau, khi chùa Phật Lâm được dựng trên núi Man, câu chuyện của Trại Xoan có thêm một tầng sâu tâm linh. Nếu đình là nơi làng quay về với ký ức cộng đồng, thì chùa là nơi con người tìm một khoảng lặng trong lòng mình. Một bên là sân đình, tiếng hội, tiếng Sình ca, tiếng bước chân người tụ họp; một bên là núi, là chuông chùa, là khói hương bảng lảng giữa mây chiều. Giữa hai không gian ấy, Trại Xoan có được sự cân bằng đáng quý: vừa gần gũi đời sống, vừa có chiều sâu tâm linh; vừa là nơi để vui hội, vừa là nơi để lắng lòng.
Núi Man vì vậy không chỉ là ngọn núi. Núi Man là trục cảnh quan, trục tâm linh và trục tưởng tượng của Trại Xoan. Dưới chân núi là làng. Trên núi là chùa. Giữa làng là đình. Quanh làng là chè, ruộng, vườn cây, khe nước. Trong lòng người là Sình ca. Tất cả những yếu tố ấy nếu được kết nối khéo léo sẽ tạo nên một câu chuyện điểm đến rất đặc biệt: Trại Xoan không chỉ để nhìn, mà để nghe; không chỉ để chụp ảnh, mà để cảm; không chỉ để ghé qua, mà để muốn quay lại.
Chùa Phật Lâm – Điểm tựa tâm linh trên đỉnh núi Man, nơi mây trời giao hòa cùng vẻ đẹp bình yên của Trại Xoan.
Nhìn lại hành trình hình thành và phát triển của Trại Xoan, có thể thấy làng đã đi từ khai phá đến an cư, từ an cư đến cộng cư, từ cộng cư đến gìn giữ văn hóa, và hôm nay đang đứng trước cơ hội bước sang một chặng mới: phát triển văn hóa thành nguồn lực, phát triển cảnh quan thành trải nghiệm, phát triển truyền thống thành sinh kế.
Từ một làng quê sống dựa vào nương đồi, ruộng khe và cây chè, Trại Xoan hôm nay đang mở ra một hành trình mới: biến ký ức làng thành câu chuyện du lịch, biến cảnh quan thành trải nghiệm, biến Sình ca thành âm thanh nhận diện, biến bữa cơm quê thành lời mời, biến núi Man và chùa Phật Lâm thành điểm dừng tâm linh trong tuyến khám phá văn hóa.
Nhưng muốn làm được điều đó, Trại Xoan cần giữ cho mình một lời thề thầm lặng với quá khứ: phát triển mà không đánh mất mình.
Bởi có những thứ mất rồi không lấy lại được. Một câu hát nếu không còn người học sẽ lặng đi. Một nếp nhà nếu bị thay bằng sự tiện lợi vô hồn sẽ mất đi câu chuyện. Một món ăn nếu chỉ làm cho có sẽ mất đi vị quê. Một con đường làng nếu thiếu cây xanh, thiếu bóng người, thiếu sự chăm chút của cộng đồng, sẽ không còn khiến du khách muốn đi chậm. Một ngọn núi nếu chỉ được nhìn như cảnh quan, mà không được hiểu như linh hồn của làng, sẽ mất đi vẻ linh thiêng vốn có.
Trại Xoan may mắn vì vẫn còn nhiều chất liệu quý. Còn núi Man. Còn nương chè. Còn ruộng bên khe. Còn vườn cây. Còn đình làng. Còn nhà sàn. Còn Sình ca. Còn ẩm thực. Còn chùa Phật Lâm. Còn những người dân biết tự hào về quê mình. Đó là vốn quý nhất. Không phải nơi nào muốn cũng có.
Mai này, khi du khách đến Trại Xoan, điều níu chân họ không chỉ là một chương trình văn nghệ hay một mâm cơm ngon. Điều níu chân họ phải là một câu chuyện trọn vẹn: câu chuyện về một ngôi làng dưới chân núi Man, nơi những thế hệ đi trước đã mở đất, giữ nước, trồng chè, lập vườn, dựng đình bằng đôi tay bền bỉ; nơi con người giữ văn hóa bằng câu hát, làm đẹp quê hương bằng màu xanh của chè và cây trái, rồi mở lòng đón khách bằng sự chân thành.
Hội thi gói bánh chưng xanh tại Đình làng Trại Xoan.
Người đến Trại Xoan có thể bắt đầu hành trình từ chân núi Man, nghe kể về vùng đất xưa. Rồi đi qua những nương chè xanh, chạm tay vào búp non, uống chén trà ấm. Sau đó ghé đình làng, nghe Sình ca, xem trang phục truyền thống, nếm bánh Chim Gâu, bánh dày, xôi ngũ sắc. Chiều xuống, nếu còn đủ duyên, họ có thể lên chùa Phật Lâm trên núi Man, nhìn bản làng trong làn khói nhẹ, nghe lòng mình dịu lại. Một ngày như thế, nếu được tổ chức tinh tế, sẽ không chỉ là chuyến tham quan. Đó sẽ là một cuộc trở về với những giá trị nguyên lành.
Và khi rời Trại Xoan, có thể du khách sẽ mang theo một gói chè nhỏ, một tấm ảnh bên mái nhà sàn, một dư vị xôi ngũ sắc, một âm vang Sình ca. Nhưng sâu hơn, họ mang theo cảm giác vừa đi qua một ngôi làng có gốc tích, có ký ức, có cảnh quan, có tín ngưỡng và có những con người biết giữ hồn quê trong từng việc nhỏ.
Đó mới là điều quý nhất của một điểm đến.
Trại Xoan không cần kể mình bằng những lời quá lớn. Chỉ cần kể đúng câu chuyện của mình: một ngôi làng được núi Man chở che, được khe nước mở đất, được nương chè nuôi người, được đình làng kết nối, được Sình ca làm mềm tâm hồn, được ẩm thực làm ấm lòng người, được chùa Phật Lâm mở thêm chiều sâu tâm linh, và được những con người bình dị gìn giữ qua bao mùa nắng mưa.
Khi ấy, Trại Xoan không chỉ là một điểm trên bản đồ du lịch Nhữ Khê. Trại Xoan sẽ là một câu chuyện được kể tiếp: câu chuyện về núi Man, về những bước chân khai phá, về những nương chè xanh, về tiếng hát Cao Lan, về một làng quê đang bước vào tương lai mà vẫn không rời cội nguồn.
Bởi ở Trại Xoan, mỗi con đường đều có thể dẫn vào một câu chuyện. Mỗi nương chè đều có thể giữ một dấu chân. Mỗi mái nhà đều có thể mở ra một ký ức. Mỗi câu Sình ca đều có thể làm người xa lạ bỗng thấy mình gần lại.
Và núi Man, như từ thuở nào, vẫn đứng đó. Lặng lẽ. Trầm mặc. Bao dung.
Như người giữ hồn làng.
Trung tâm Dịch vụ công
