Chùa Phật Lâm, thôn Trại Xoan, xã Nhữ Khê
Với Trại Xoan, xã Nhữ Khê, vấn đề đặt ra vì thế không chỉ là xây dựng một điểm tham quan hay một “làng văn hóa” theo nghĩa hình thức. Điều quan trọng hơn là làm thế nào để những giá trị văn hóa, cảnh quan, đời sống cộng đồng và sản xuất truyền thống của người dân được tổ chức lại thành một không gian kinh tế - văn hóa sống, trong đó người dân vừa là chủ thể bảo tồn, vừa là chủ thể hưởng lợi từ quá trình phát triển.
Đây có thể trở thành một hướng đi phù hợp đối với Nhữ Khê trong bối cảnh địa phương đang từng bước hình thành một không gian phát triển mới, nơi nông nghiệp, công nghiệp, thương mại, dịch vụ, logistics và du lịch ngày càng có xu hướng gắn kết với nhau.
Văn hóa chỉ thực sự sống khi tồn tại trong đời sống cộng đồng
Một làng văn hóa không thể chỉ được nhận diện bằng cổng làng, nhà văn hóa hay một số công trình được đầu tư mới. Giá trị bền vững của một ngôi làng nằm ở những yếu tố đã được cộng đồng tạo dựng và gìn giữ qua nhiều thế hệ: cảnh quan, nếp nhà, không gian sinh hoạt, ký ức cộng đồng, phong tục, tín ngưỡng, ẩm thực, phương thức sản xuất và các hình thức văn hóa dân gian.
Trại Xoan có những điều kiện đáng chú ý để phát triển theo hướng đó: không gian làng quê, Núi Man, đình làng, chùa Phật Lâm, các hoạt động văn hóa cộng đồng, Sình ca, vườn chè, đời sống nông nghiệp và những giá trị gắn với sinh hoạt thường ngày của người dân.
Nếu những giá trị này chỉ được gìn giữ như những hiện vật hoặc được tái hiện khi có lễ hội, văn hóa sẽ dễ rơi vào trạng thái “trưng bày”. Ngược lại, nếu người dân vẫn sống trong không gian đó, tiếp tục sản xuất, hát, nấu ăn, kể chuyện, chăm sóc vườn, gìn giữ phong tục và trực tiếp đón khách, văn hóa sẽ trở thành một phần của đời sống kinh tế. Đó là nội hàm quan trọng của một “làng văn hóa sống”. Ở đó, bảo tồn không tách rời phát triển; văn hóa không đứng ngoài nền kinh tế; và người dân không phải là đối tượng thụ hưởng thụ động, mà trở thành chủ thể trực tiếp tạo ra giá trị.
Trang phục dân tộc Cao Lan cổ truyền.
Từ tài nguyên văn hóa đến sản phẩm kinh tế trải nghiệm
Trong kinh tế du lịch hiện đại, tài nguyên chỉ trở thành giá trị kinh tế khi được tổ chức thành sản phẩm. Một đình làng, một vườn chè, một làn điệu dân ca hay một bữa cơm truyền thống tự thân chưa tạo ra nhiều giá trị kinh tế. Nhưng khi các yếu tố này được kết nối thành một chuỗi trải nghiệm hoàn chỉnh, chúng có thể trở thành một sản phẩm có khả năng thu hút và giữ chân du khách.
Một hành trình tại Trại Xoan trong tương lai có thể bắt đầu từ không gian làng, tiếp nối bằng việc tìm hiểu đình làng và chùa Phật Lâm, trải nghiệm vườn chè, cùng người dân hái chè, chế biến và thưởng trà, thưởng thức ẩm thực địa phương, nghe Sình ca, tham quan vườn hộ, mua sản phẩm địa phương và lưu trú tại nhà dân nếu có nhu cầu.
Khi ấy, sản phẩm du lịch của Trại Xoan không nằm ở một công trình riêng lẻ. Sản phẩm chính là toàn bộ trải nghiệm về một ngôi làng.
Điều này có ý nghĩa rất lớn đối với kinh tế hộ. Mỗi hộ gia đình có thể đảm nhiệm một phần khác nhau trong chuỗi giá trị: hộ làm chè, hộ làm ẩm thực, hộ có vườn đẹp, hộ sản xuất nông sản, hộ làm homestay, hộ bán sản phẩm đặc trưng, hộ tham gia biểu diễn văn hóa hoặc cung cấp các dịch vụ hỗ trợ.
Như vậy, du lịch không phải một ngành kinh tế đứng tách biệt khỏi cộng đồng. Du lịch trở thành một thị trường mới cho kinh tế hộ.
Đo hiệu quả bằng giá trị để lại trong cộng đồng
Một điểm du lịch phát triển bền vững không thể chỉ đánh giá bằng số lượt khách. Quan trọng hơn là khách ở lại bao lâu, chi tiêu bao nhiêu và bao nhiêu phần giá trị đó được giữ lại trong nền kinh tế địa phương. Nếu khách chỉ đến tham quan, chụp ảnh rồi rời đi, giá trị kinh tế mang lại cho cộng đồng rất hạn chế. Ngược lại, nếu một du khách ăn một bữa cơm tại nhà dân, mua một gói chè, sử dụng một dịch vụ trải nghiệm, nghe một chương trình văn nghệ, mua một sản phẩm địa phương hoặc nghỉ lại qua đêm, một lượt khách có thể tạo thu nhập cho nhiều hộ gia đình khác nhau.
Đây chính là giá trị của kinh tế trải nghiệm và chuỗi giá trị du lịch cộng đồng. Đối với Trại Xoan, mục tiêu phát triển vì thế không nên chỉ dừng ở việc “có thêm khách du lịch”. Một chỉ tiêu quan trọng hơn cần được quan tâm là: mỗi lượt khách tạo ra bao nhiêu giá trị cho người dân địa phương. Khi cách tiếp cận thay đổi từ “đếm khách” sang “đo giá trị”, cách tổ chức phát triển du lịch cũng sẽ thay đổi. Thay vì chỉ đầu tư vào công trình, địa phương sẽ phải quan tâm nhiều hơn tới sản phẩm, dịch vụ, kỹ năng của người dân và khả năng kết nối thị trường.
Du khách nghỉ dưỡng tại Homestay thôn Trại Xoan
Trại Xoan trong không gian kinh tế mới của Nhữ Khê
Giá trị của Trại Xoan sẽ được nhìn nhận đầy đủ hơn nếu đặt ngôi làng trong tổng thể không gian phát triển của Nhữ Khê. Nhữ Khê đang có những điều kiện mới về giao thông, định hướng công nghiệp, thương mại, dịch vụ và logistics. Khi các hoạt động kinh tế này phát triển, địa phương sẽ xuất hiện những dòng dịch chuyển mới: lao động, chuyên gia, doanh nhân, khách công vụ, nhà đầu tư và người tiêu dùng. Đây chính là một nguồn cầu tiềm năng đối với các dịch vụ du lịch, ẩm thực, nghỉ dưỡng ngắn ngày và trải nghiệm văn hóa.
Vì vậy, Trại Xoan không nên được định hướng như một điểm du lịch biệt lập. Nó cần trở thành một thành tố trong hệ sinh thái kinh tế của Nhữ Khê.
Trong hệ sinh thái đó, công nghiệp tạo ra việc làm và dòng lao động; giao thông và logistics tạo ra dòng người và dòng hàng hóa; thương mại - dịch vụ tạo ra dòng tiêu dùng; du lịch - văn hóa tạo ra trải nghiệm, bản sắc và khả năng giữ lại giá trị tại địa phương. Đây là mối quan hệ bổ trợ rất đáng chú ý. Một địa phương có công nghiệp nhưng thiếu không gian văn hóa, dịch vụ và chất lượng sống thường khó tạo ra sức hút dài hạn đối với con người. Ngược lại, nếu công nghiệp và dịch vụ phát triển song song với những không gian văn hóa - sinh thái có bản sắc, địa phương không chỉ tạo ra nơi làm việc mà còn hình thành một môi trường sống hấp dẫn hơn.
Theo nghĩa đó, Trại Xoan có thể đóng một vai trò rộng hơn một điểm du lịch. Nó có thể trở thành một phần trong cấu trúc chất lượng sống và bản sắc của Nhữ Khê trong tương lai.
Những điệu múa cổ truyền của dân tộc Cao Lan, thôn Trại Xoan
Vai trò của cấp ủy, chính quyền: kiến tạo chứ không làm thay
Để xây dựng một làng văn hóa sống, vai trò lãnh đạo của cấp ủy và quản lý của chính quyền có ý nghĩa quyết định. Nhưng vai trò đó không nên được hiểu là Nhà nước đứng ra làm thay người dân hoặc đầu tư toàn bộ các hoạt động dịch vụ. Điều quan trọng hơn là kiến tạo môi trường phát triển.
Trước hết, cấp ủy và chính quyền cần định hình rõ mô hình phát triển của Trại Xoan. Định hướng phù hợp có thể là: làng văn hóa - sinh thái - trải nghiệm gắn với kinh tế cộng đồng. Từ định vị đó, các nguồn lực đầu tư, chỉnh trang cảnh quan, bảo tồn văn hóa và phát triển sản phẩm cần được tổ chức theo một mục tiêu thống nhất.
Thứ hai, cần xác định rõ người dân là chủ thể. Có thể lựa chọn một số hộ gia đình có điều kiện phù hợp để hình thành nhóm hạt nhân gồm: hộ làm chè trải nghiệm, hộ ẩm thực, hộ có vườn mẫu, hộ sản xuất nông sản, hộ làm homestay và hộ tham gia hoạt động văn hóa. Từ những mô hình ban đầu, từng bước hình thành chuỗi dịch vụ và lan tỏa ra cộng đồng.
Thứ ba, cần hỗ trợ người dân nâng cao năng lực. Du lịch cộng đồng không thể phát triển bền vững nếu người dân chỉ có tài nguyên nhưng thiếu kỹ năng. Các hộ tham gia cần được hướng dẫn về đón tiếp khách, vệ sinh an toàn thực phẩm, kỹ năng giới thiệu sản phẩm, kể chuyện địa phương, bán hàng, truyền thông số và quản lý dịch vụ.
Thứ tư, chính quyền cần ưu tiên đầu tư vào những hạ tầng có tính chất nền tảng mà từng hộ dân không thể tự làm như đường giao thông, bãi đỗ xe, hệ thống biển chỉ dẫn, vệ sinh môi trường, chiếu sáng, không gian công cộng và hạ tầng số.
Nhà nước làm những việc thị trường và người dân khó làm. Người dân làm những việc mà chính họ có lợi thế nhất. Đó là sự phân vai hợp lý.
Người dân cùng chia sẻ những cách làm hay để phát triển mô hình homestay ở Trại Xoan
Gắn xây dựng làng văn hóa với cải tạo vườn hộ và kinh tế hộ
Một điểm rất thuận lợi là định hướng xây dựng Trại Xoan có thể kết nối trực tiếp với phong trào cải tạo vườn hộ đang được triển khai tại Nhữ Khê. Một khu vườn trước đây chỉ phục vụ sinh hoạt gia đình có thể được tổ chức lại thành vườn sản xuất, vườn cảnh quan hoặc vườn trải nghiệm. Một ngôi nhà đẹp, sạch sẽ, có vườn cây, hàng rào, không gian sinh hoạt truyền thống và sản phẩm đặc trưng có thể trở thành một điểm dừng chân trong tuyến du lịch cộng đồng.
Như vậy, cải tạo vườn không chỉ là chỉnh trang môi trường. Nó có thể trở thành quá trình tạo lập tài sản kinh tế cho hộ gia đình.
Khi một khu vườn vừa tạo ra nông sản, vừa tạo cảnh quan, vừa có thể phục vụ du lịch, giá trị sử dụng của khu vườn được nâng lên đáng kể. Đây cũng là cách để phát triển du lịch nhưng không tách người dân khỏi hoạt động sản xuất truyền thống.
Không xây một “khu du lịch trong làng”
Một nguyên tắc quan trọng cần được giữ xuyên suốt là không biến Trại Xoan thành một khu du lịch tách biệt với cộng đồng. Nếu xây dựng một khu vực riêng biệt, người dân rất dễ trở thành người đứng bên ngoài hoạt động du lịch. Trong khi đó, giá trị lớn nhất của Trại Xoan chính là đời sống của cộng đồng. Hướng phù hợp hơn là biến toàn bộ không gian làng thành một phần của sản phẩm du lịch. Du khách đi trên đường làng; ăn tại nhà dân; uống chè do người dân làm; nghe người dân hát; thăm khu vườn của người dân; mua sản phẩm của người dân; và nếu có nhu cầu, nghỉ tại nhà dân.
Khi đó, mỗi hộ gia đình vừa là người gìn giữ văn hóa, vừa là một mắt xích trong chuỗi kinh tế. Đây chính là cơ chế quan trọng để bảo tồn văn hóa một cách bền vững. Khi người dân có thu nhập từ những giá trị văn hóa mà họ gìn giữ, bảo tồn sẽ không còn chỉ là trách nhiệm. Nó trở thành lợi ích trực tiếp của cộng đồng.
Người dân Cao Lan giữ gìn bản sắc văn hóa chữ Nôm truyền thống
Phát triển từng bước, lấy thị trường làm thước đo
Trại Xoan không nhất thiết phải bắt đầu bằng những dự án đầu tư lớn. Một cách tiếp cận thực tế hơn là lựa chọn một nhóm hộ nòng cốt và tổ chức thử nghiệm một tuyến trải nghiệm hoàn chỉnh. Tuyến có thể kéo dài từ hai đến ba giờ, kết nối không gian làng, đình làng, chùa Phật Lâm, vườn chè, vườn hộ, Sình ca và ẩm thực địa phương. Sau đó, địa phương có thể tổ chức đón các đoàn khách nhỏ để kiểm nghiệm sản phẩm: khách thích điều gì, họ ở lại bao lâu, sẵn sàng trả tiền cho dịch vụ nào, có mua sản phẩm địa phương không, hộ dân thu được bao nhiêu và những khâu nào còn bất tiện.
Đó là những dữ liệu rất quan trọng để điều chỉnh sản phẩm. Sau khi sản phẩm chứng minh được sức hút của thị trường, mới tiếp tục đầu tư mở rộng hạ tầng và dịch vụ. Cách làm này giúp giảm rủi ro đầu tư, tránh tình trạng “xây xong mới tìm khách”.
Người dân thôn Trại Xoan tham gia gói bánh chưng xanh mỗi dịp tết đến xuân về
Từ bảo tồn văn hóa đến tạo dựng một mô hình phát triển địa phương
Nếu được tổ chức đúng hướng, Trại Xoan có thể mang ý nghĩa lớn hơn một làng văn hóa hay một điểm du lịch. Đây có thể trở thành nơi thử nghiệm một mô hình phát triển kinh tế địa phương dựa trên bốn nền tảng: văn hóa tạo bản sắc; cộng đồng tạo sản phẩm; kinh tế hộ tạo sinh kế; thị trường quyết định tính bền vững. Trong bối cảnh Nhữ Khê đang bước vào một giai đoạn phát triển mới với công nghiệp, thương mại, dịch vụ và logistics ngày càng đóng vai trò lớn hơn, việc bảo tồn và phát huy những không gian văn hóa như Trại Xoan không phải là đi ngược quá trình hiện đại hóa. Ngược lại, đó có thể trở thành một lợi thế phát triển.
Bởi càng đô thị hóa và công nghiệp hóa, nhu cầu của con người đối với thiên nhiên, văn hóa, trải nghiệm chân thực và những không gian có bản sắc càng trở nên rõ nét. Vì thế, Trại Xoan không cần cố gắng trở thành một nơi khác. Điều cần làm là giữ được hồn cốt của Trại Xoan, đồng thời làm cho những giá trị ấy được tổ chức tốt hơn, được kể lại hấp dẫn hơn và tạo ra nhiều giá trị kinh tế hơn cho người dân. Khi người dân có thể sống tốt hơn nhờ chính những giá trị mà họ gìn giữ, văn hóa sẽ không chỉ thuộc về quá khứ. Nó sẽ trở thành một nguồn lực của hiện tại và tương lai.
Và khi đó, Trại Xoan mới thực sự trở thành một “làng văn hóa sống” trong không gian kinh tế mới của Nhữ Khê.
